e-Serbest Meslek Makbuzu (e-SMM) ve e-Müstahsil Makbuzu (e-MM), kağıt serbest meslek makbuzu ile müstahsil makbuzunun elektronik karşılıklarıdır. 487 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği ile getirilmiş ve kağıt belgelerle aynı hukuki niteliğe sahip sayılmıştır. Bu belgeleri alan taraf, gelir vergisi stopajını keser; kayıtta brüt tutar gider veya mal hesabına, stopaj ise 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar hesabına yazılır.
e-SMM nedir ve nasıl kaydedilir?
e-SMM, serbest meslek erbabının (avukat, mali müşavir, mühendis, doktor gibi) verdiği hizmet karşılığında düzenlediği elektronik belgedir. Dayanağı VUK madde 236 ve 487 Sıra No.lu Tebliğdir; 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği ile belirli serbest meslek erbapları için kullanımı zorunlu hale getirilmiştir. Makbuzda brüt ücret, KDV ve gelir vergisi stopajı (GVK madde 94) ayrı gösterilir; hizmeti alan işletme stopajı keserek vergi dairesine yatırır ve muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle bildirir.
Aşağıdaki sayılar yalnızca örnektir: brüt ücret 10.000 TL, KDV yüzde 20 (2.000 TL), stopaj yüzde 20 (2.000 TL) varsayılmıştır. Güncel oranları GİB'den kontrol edin.
Alan tarafın kaydı (e-SMM)
| Hesap | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|
| 770 Genel Yönetim Giderleri | 10.000 | |
| 191 İndirilecek KDV | 2.000 | |
| 320 Satıcılar (serbest meslek erbabına ödenecek net tutar) | 10.000 | |
| 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar (stopaj) | 2.000 | |
| Toplam | 12.000 | 12.000 |
Serbest meslek erbabına ödenecek net tutar, brüt ücret ile KDV toplamından stopaj düşülerek bulunur: 10.000 + 2.000 - 2.000 = 10.000 TL. Hizmet KDV tevkifatı kapsamındaysa kayıt ayrıca değişir; bunun için KDV tevkifatı yazısına bakın.
e-Müstahsil Makbuzu nedir ve nasıl kaydedilir?
e-MM, çiftçiden doğrudan ürün alan işletmenin, çiftçi adına düzenlediği elektronik belgedir. Dayanağı VUK madde 234 ve 487 Sıra No.lu Tebliğdir. Çiftçi muaflığı kapsamında olduğu için makbuzda KDV yoktur; alıcı, ürün bedelinden GVK madde 94/11 uyarınca stopaj keser. Stopaj oranı ürün türüne ve ürünün ticaret borsasında tescil edilip edilmediğine göre değişir; bu yazıda sabit oran verilmez, güncel oran için GVK 94 ve ilgili Bakanlar Kurulu kararlarına bakılmalıdır.
Örnekte çiftçiden 10.000 TL bedelli ürün alındığı ve stopaj oranının yüzde 2 olduğu varsayılmıştır (oran yalnızca anlatım içindir).
Alan tarafın kaydı (e-MM)
| Hesap | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|
| 153 Ticari Mallar | 10.000 | |
| 100 Kasa veya 320 Satıcılar (çiftçiye ödenecek net tutar) | 9.800 | |
| 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar (stopaj) | 200 | |
| Toplam | 10.000 | 10.000 |
Ürün borsa üzerinden veya komisyoncu aracılığıyla alınıyorsa makbuzu kimin düzenleyeceği ve stopajın nasıl uygulanacağı işleme göre değişir; bu durumlarda GİB kılavuzlarına ve mali müşavir değerlendirmesine başvurun.
İki belge arasındaki fark nedir?
| Ölçüt | e-SMM | e-MM |
|---|---|---|
| Düzenleyen | Serbest meslek erbabı | Ürünü satın alan işletme |
| KDV | Makbuzda gösterilir | Çiftçi muaflığı nedeniyle yoktur |
| Stopaj dayanağı | GVK madde 94/2 | GVK madde 94/11 |
| Tipik karşı hesap | Gider hesabı (örneğin 770) ve 191 | Mal hesabı (örneğin 153) |
Kayıt yaparken sık yapılan hatalar nelerdir?
- Stopajı satıcı hesabına dahil etmek: Satıcıya yalnızca net tutar ödenir, stopaj 360 hesabında izlenir.
- e-SMM'de KDV'yi gider hesabına eklemek: İndirilebilir KDV 191 hesabına yazılır.
- Stopajın beyanını unutmak: 360 hesabındaki tutar muhtasar beyanname ile bildirilip ödenince kapatılır.
- Belgeyi hem portaldan hem entegratörden almak ve iki kez kaydetmek: Belge numarasıyla mükerrer kontrolü yapın.
Dönem sonunda hangi kontroller yapılır?
- 360 hesabındaki stopaj bakiyesinin muhtasar beyannamedeki tutarla uyuştuğunu doğrulayın.
- Her makbuzun belge numarasının ve tarihinin fişte taşındığını kontrol edin.
- Serbest meslek erbabı ve çiftçi carilerinin VKN veya TCKN bilgisinin doğru olduğunu teyit edin.
- Gider ve mal hesabı seçiminin hizmetin veya ürünün niteliğine uygun olduğunu mali müşavirle gözden geçirin.
Rahat Aktarım bu belgeleri nasıl işler?
Rahat Aktarım'da e-SMM ve e-Müstahsil makbuzları, desteklenen entegratörlerden çekilebilir; hangi entegratörlerin desteklendiğini e-fatura entegratörleri sayfasında görebilirsiniz. Çekilen belgeler tanımladığınız kurallara göre fiş olarak hazırlanır; hesapları siz seçersiniz ve hiçbir fiş onayınız olmadan gönderilmez. Genel akış için fatura aktarım programı sayfasına, fiş türleri için muhasebe fişi yazısına bakabilirsiniz.
Resmi kaynaklar
- TÜRMOB e-SMM düzenlenmesi ve teslimi
- Gelir İdaresi Başkanlığı (487 ve 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliğleri)
- mevzuat.gov.tr (VUK madde 234 ve 236, GVK madde 94)
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; oranlar ve uygulama dönemsel olarak değişebilir. Güncel oranları GİB'den kontrol edin; uygulamada mali müşavir değerlendirmesi esastır.